De Nachtwacht leeft: ARTIS-Micropia ontdekt onzichtbare bewoners op Rembrandts meesterwerk

Zelfs op een van de beroemdste schilderijen ter wereld leven bacteriën. Onderzoekers van ARTIS-Micropia en het Rijksmuseum hebben op tientallen plekken van De Nachtwacht micro-organismen verzameld. De eerste resultaten leveren verrassende ontdekkingen op, waaronder een bacteriesoort die voor het eerst werd aangetroffen bij een Japanse suikerraffinaderij. Vanaf woensdag 11 november kunnen bezoekers van ARTIS-Micropia in Amsterdam-Oost kennismaken met deze onzichtbare bewoners.

In het microbenmuseum aan het Artisplein is daarvoor de installatie De Nachtwacht Leeft ingericht. Bij een levensgrote reproductie van Rembrandts meesterwerk uit 1642 worden de resultaten van een bijzonder wetenschappelijk onderzoek getoond. In petrischalen groeien bacteriën die afkomstig zijn van het schilderij. Wat normaal gesproken onzichtbaar blijft, wordt zo met het blote oog zichtbaar.

Een laborant van ARTIS-Micropia en een restaurator van het Rijksmuseum nemen monsters van De Nachtwacht. Foto: ARTIS, Niels de Vries.

Hebben microben Rembrandt nog gekend?

Tijdens de opening op dinsdag 10 november stond directeur Rembrandt Sutorius van ARTIS stil bij de vraag wat we eigenlijk weten van de micro-organismen op het schilderij. Zouden er misschien zelfs microben tussen zitten die een geschiedenis hebben met Rembrandt zelf of met De Nachtwacht?

Het is een vraag die tot de verbeelding spreekt, maar waarop de onderzoekers vooralsnog geen antwoord hebben. Sutorius wees de aanwezigen erop hoezeer ons leven verweven is met micro-organismen. Het menselijk lichaam herbergt immers enorme aantallen bacteriën en andere microben.

Rembrandt Sutorius (ARTIS, links) en Taco Dibbits (Rijksmuseum) tijdens de opening op 10 november. Foto: Arie Martijn Schenk.

‘Het is heel mooi om dit verhaal via De Nachtwacht te kunnen vertellen,’ aldus Sutorius. Hij benadrukte daarbij de bijzondere samenwerking tussen ARTIS en het Rijksmuseum. Het wereldberoemde schilderij biedt een verrassende mogelijkheid om bezoekers kennis te laten maken met het onzichtbare leven dat overal om ons heen aanwezig is.

Onder én boven de vernislaag

Ook Taco Dibbits, hoofddirecteur van het Rijksmuseum, ziet een bijzondere verbinding tussen het kunsthistorische onderzoek en de ontdekkingen van ARTIS-Micropia.

‘Als je naar De Nachtwacht kijkt, zie je een plat doek, maar er zit zo veel diepte in. Dat komt door de details. Je realiseert je bijna niet dat het een plat doek is,’ vertelde Dibbits tijdens de opening.

Het Rijksmuseum onderzoekt met een grote groep specialisten al jarenlang ieder detail van het schilderij. Binnen Operatie Nachtwacht is het meesterwerk met geavanceerde technieken uiterst nauwkeurig in kaart gebracht.

Het microbiologische onderzoek sluit daar volgens Dibbits naadloos op aan. ‘Wij kijken onder de vernislaag en met de microben kijk je naar de laag boven de vernislaag. Voor onze onderzoekers is dat razend interessant.’

De levensgrote reproductie van De Nachtwacht tijdens de opening. Foto: Arie Martijn Schenk.

Daarmee krijgt het onderzoek naar Rembrandts meesterwerk een nieuwe dimensie. Niet alleen de verf, de gebruikte materialen en de restauratiegeschiedenis zijn onderwerp van studie, maar ook de micro-organismen die zich op het schilderij bevinden.

Zestig plekken onderzocht

Laboranten van ARTIS-Micropia en restauratoren van het Rijksmuseum hebben gedurende zes maanden op circa zestig plekken monsters genomen. De verzamelde micro-organismen worden in het laboratorium opgekweekt tot zichtbare kolonies. Vervolgens onderzoeken de wetenschappers welke bacteriesoorten aanwezig zijn.

Foto: ARTIS, Niels de Vries.

‘Als microbioloog had ik nooit gedacht ooit zo dicht bij dit meesterwerk te mogen komen,’ vertelt Eline van Bloois, microbioloog bij ARTIS-Micropia. Volgens haar laat het project zien hoe kunst en wetenschap met elkaar verweven zijn. De petrischalen vol microben beschouwt ze bovendien als kleine kunstwerkjes.

Van huidbacteriën tot Japanse suikerraffinaderij

De eerste resultaten laten een gevarieerd gezelschap zien. Zo zijn de huidbacteriën Staphylococcus epidermidis en Micrococcus luteus aangetroffen. Deze bacteriën komen ook op de menselijke huid voor en kunnen bijdragen aan bescherming tegen ziekteverwekkers.

Daarnaast ontdekten de onderzoekers bacteriesoorten die bekend zijn uit de bodem en de omgeving van plantenwortels. Sommige kunnen onder bijzondere omstandigheden overleven.

Een opvallende vondst is Microbacterium saccharophilum. Deze bacteriesoort werd in 2013 voor het eerst gevonden bij een Japanse suikerraffinaderij. Nu is dezelfde soort aangetroffen op een gedeelte van De Nachtwacht waar de vernislaag is verwijderd.

Hoe deze bacteriën op het schilderij terecht zijn gekomen, is nog onbekend. Ook is nog niet duidelijk waarom op verschillende delen van het doek andere soorten voorkomen. De ontdekkingen roepen daarmee nieuwe wetenschappelijke vragen op.

Rembrandt beschermde zijn schilderij tegen vocht

Het onderzoek sluit aan bij Operatie Nachtwacht, het omvangrijke onderzoeks- en restauratieproject dat het Rijksmuseum in 2019 begon.

Bij eerder onderzoek ontdekten wetenschappers in 2023 dat Rembrandt onder de grondverf een loodhoudende laag had aangebracht. Vermoedelijk wilde hij daarmee het doek beschermen tegen vocht en schimmel. De Nachtwacht hing oorspronkelijk aan een vochtige buitenmuur van de Kloveniersdoelen.

Opvallend is dat Rembrandt zijn schilderij al in 1642 voltooide, terwijl Antoni van Leeuwenhoek pas in 1676 micro-organismen beschreef. Zonder kennis van deze minuscule levensvormen lijkt Rembrandt dus al rekening te hebben gehouden met omstandigheden waarin schimmels konden gedijen.

Een tentoonstelling die blijft groeien

De installatie in ARTIS-Micropia is geen afgeronde presentatie. De komende maanden worden meer monsters onderzocht en nieuwe resultaten aan de tentoonstelling toegevoegd.

Bezoekers kunnen daardoor blijven ontdekken welke micro-organismen op De Nachtwacht voorkomen en op welke plekken van het schilderij ze zijn aangetroffen.

De Nachtwacht Leeft is vanaf woensdag 11 november te zien in ARTIS-Micropia en blijft daar tot eind mei 2027.